Wstałem przed piątą, chociaż budzik miałem ustawiony na szóstą. Tak już miałem od jakichś trzydziestu lat, odkąd pracowałem na zmiany w stalowni. Ciało nie pytało, czy sobota, czy niedziela, czy już emerytura. Po prostu otwierałem oczy i już nie mogłem zasnąć.
Tamtego ranka też wstałem, zaparzyłem kawę w starym kubku z wyszczerbionym uchem i stanąłem przy oknie. Na dole ktoś trzepał dywanik samochodowy. Dzieciak na hulajnodze kręcił się koło śmietnika, a na ławce siedziały dwie sąsiadki i rozmawiały tak głośno, jakby całe osiedle musiało wiedzieć, kto komu nie oddał pojemnika po sałatce. W Bytomiu lato nigdy nie pachniało morzem.
Pachniało rozgrzanym betonem, kurzem z osiedlowego parkingu i zupą pomidorową, którą sąsiadka z drugiego piętra gotowała chyba co drugi dzień. Odłożyłem kubek i spojrzałem na torbę spakowaną poprzedniego wieczoru. Mały ręcznik, krem z filtrem, bluza na wieczór, buty do wody. Obok leżały bilety na pociąg.
Od miesięcy wyobrażałem sobie ten wyjazd. Mieliśmy jechać całą rodziną, ja, córka Iwona, dzieciaki Maks i Hania. Miałem im pokazać fale, latarnię morską, miejsca, w których człowiek naprawdę rozumie, czym jest cisza i szum. Chciałem patrzeć, jak wnuki pierwszy raz moczą stopy w Bałtyku, i chciałem, żeby słyszały, jak im mówię, że to właśnie to, co się mieni w słońcu, nazywa się teraz ich wspomnieniem.
Ale Iwona zadzwoniła, kiedy chowałem krem do torby. – Tato, nie przyjeżdżaj. Zatrzymałem się ręką na suwaku. – Jak to?
Zaczęła mówić szybko, tak jak zawsze, kiedy czuła, że musi wyjaśnić coś, czego sama do końca nie rozumie. Chodzi o Tomka, powiedziała. Mąż ma teraz trudny okres, potrzebuje skupienia, potrzebuje ciszy. Chce, żeby nikt im nie przeszkadzał, a do tego w pensjonacie będzie mało miejsca.
Dzieciaki chcą chodzić nad morze, Tomek planuje im kupić leżaki i dmuchane koła. No i powiedziała, że to są jej nowe wakacje, z nową rodziną, i że ja, z całym szacunkiem, wytrącam wszystkich z równowagi. – To znaczy, że ja przeszkadzam? – Tato, nie mów tak.
– Co ja zrobię, Iwona? – Usiądź, napij się kawy. Wyślemy ci zdjęcia. Obiecuję.
Patrzyłem na tę torbę, na buty do wody, które kupiłem miesiąc temu i które założyłem tylko na chwilę w domu, żeby zmiękczyć skórę. Tomek. On był z tych mężczyzn, którzy wchodzą do pokoju i od razu sprawdzają, czy wszyscy widzą, że weszli. Miał w sobie coś takiego, że ludzie jakby mimowolnie robili mu miejsce.
Nie mówię, że był niemiły, tylko że zawsze ustawiał się w tym najważniejszym punkcie sceny. Iwona, odkąd się pobrali, stała się przy nim cichsza. Mniej się śmiała, częściej oglądała przez okno. Myślała, że tego nie widzę.
Zapadła cisza. Słyszałem na korytarzu, jak sąsiad wyprowadza psa. – Pojadę do Ustki – powiedziałem. – Nie do was.
Osobno. Ale pojadę. – Tato. – Nie będę wam przeszkadzał.
Będę sobie chodził po plaży. Obiecuję, że nie podejdę do waszego pensjonatu choćby nawet muzyka grała. Zamilkła na moment. Usłyszałem jej westchnienie.
Takie, które miało oznaczać, że szkoda jej zachodu. – Jak chcesz – powiedziała w końcu. – Tylko nie miej później do nas pretensji. Rozłączyła się.
Stałem jeszcze chwilę z telefonem w ręku, a potem schowałem go do kieszeni i dociągnąłem suwak do końca. Pojechałem. Nie po to, żeby im przeszkadzać. Nie po to, żeby udawać, że wszystko jest dobrze, bo nie było.
Pojechałem, bo nie chciałem już dłużej udawać, że mnie to nie boli. Po to, żeby samemu sobie udowodnić, że jeszcze umiem pójść własną drogą, nawet jeśli prowadzi prosto nad morze, którego się boję. Do Ustki pociąg jechał cały dzień. Przesiadka w Warszawie, potem w Gdańsku, potem jeszcze jakiś pośpieszny, który za każdym przystankiem stał dłużej, niż powinien.
Patrzyłem przez szybę na uciekające słupy, na bociany na gniazdach, na drogi polne rozgrzane do białości. Wysiadłem na stacji wieczorem, z obolałym kolanem i koszulą przyklejoną do pleców. Mieszkanie znalazłem przed samym zachodem słońca. Wynajmowane cztery metry kwadratowe przy pensjonacie Krystyny, takim małym, żółtym budynku z wykuszem i bramą, która zamykała się za człowiekiem jak dobra myśl.
Krystyna była właścicielką tego miejsca, kobietą po pięćdziesiątce, z chustą na głowie i chłopskim rozumem do interesów. Poprowadziła mnie po schodach na górę, otworzyła drzwi do pokoju obok suszarki na pranie, pokazała, gdzie jest łazienka, i powiedziała, że śniadanie od siódmej, ale jak chcę jeść jajka, to lepiej zejść przed ósmą, bo później to sam tłuszcz. Potem popatrzyła na mnie, zrobiła krok w tył, otworzyła okno i powiedziała, żebym wywietrzył, bo po miesiącu stania każdy pokój śmierdzi trochę własną nieobecnością. Wieczorem poszedłem na plażę.
Szedłem powoli, bo kolano, ale szedłem. Promenada była jeszcze pełna ludzi, ostatni lizacy i sprzedawcy zwijali budki z muszelkami i dmuchanymi flamingami. Patrzyłem na morze, ciemne i ciężkie, i nagle zrozumiałem, co mi powiedział kiedyś stary rybak, którego poznałem w Jastarni. Człowiek nie boi się wody.
Człowiek boi się tego, że morze jest od niego starsze, większe i w ogóle go nie potrzebuje. Następnego ranka zszedłem na śniadanie. W jadalni, przy oknie, siedziała kobieta z dziwnym ptakiem na ramieniu, w kapeluszu, który zasłaniał pół twarzy. Potem, przysunąwszy talerz, zobaczyłem, że ptak to nie ptak, tylko stary szal, a kobieta, gdy podniosła głowę, uśmiechnęła się tak, jakbyśmy znali się od zawsze.
– Pan też jeden? – zapytała. – Ja nazywam się Teresa. – Edmund.
– Piękne imię. Jak ksiądz z „Nad Niemnem” – uśmiechnęła się. – Co, nie czytał pan lektur? Nic pan nie szkodzi, najważniejsze, że noga pana tu przyniosła.
Co pan wczoraj oglądał na plaży, że tak pan siedzi całkiem zamyślony? Nie odpowiedziałem. Wstałem, wziąłem kawę, usiadłem przy tym samym stoliku, bo w jadalni było tylko kilka stolików, a wszystkie inne zajmowały walizki i tobołki. Okazało się, że pensjonat Krystyny to taki przybytek dziwny, gdzie mieszkają ludzie w rozjazdach, między życiami, tacy, co nie mają dokąd wracać albo mają po co uciekać.
Krystyna podeszła do nas. Rozparła się w pasie. – Ty, Teresa, uważaj. Ten to wygląda na wariata.
– Każdy wygląda, dopóki nie pokaże, co ma w środku – odparła Teresa. I w tym momencie, zupełnie nie wiem skąd, pomyślałem o dziewczynce z bransoletką. Widziałem ją następnego dnia, kiedy poszedłem do budki z pocztówkami. Obok budki stało wiaderko z łopatkami i gumowa piłka, a w kolejce do budki stała młoda kobieta, Iwona.
Tak miałem na myśli moją córkę, ale to nie była ona. Kiedy podszedłem bliżej, zobaczyłem, że to obca osoba. Stała z wetkniętą pod pachę torebką i trzema pocztówkami w ręku, odwrócona do sprzedawczyni za ladą, która liczyła resztę. Przy nodze kobiety, uczepiona spódnicy, stała dziewczynka siedmioletnia, z bransoletką z muszelek w garści.
– Mamo, kupisz mi? – zapytała dla zasady, bo już wiedziała, że nie kupi. Sprzedawczyni, starsza pani z siatką na siwych włosach, wyciągnęła rękę po pocztówki, a wtedy jedna z nich wysunęła się i upadła na mokrą od deszczu alejkę. Wszyscy to widzieliśmy.
Dziewczynka popatrzyła na mamę, potem na leżącą, a wiatr szybko podsuszył jej róg, ale nie oderwał od podłoża. Kobieta odwróciła się do dziewczynki, która zrobiła krok do przodu, upatrując się w mamę, jakby od tego zależało całe jej dzieciństwo. – Zaczekaj. – zrobiła pauzę.
– Córko, popatrz. – chwyciła dziewczynkę za ramię, zanim ta zdążyła zrobić krok na piaszczystą mokrą drogę. Na alejce, może metr od budki, leżała wyblakła, stara, fotograficzna odbitka. Starszy człowiek, w ubraniu, które nie było strojem plażowym, ale garniturem z krawatem.
Stał po kolana w morskiej wodzie, uśmiechnięty, z jednym ramieniem wzniesionym do góry, jakby do kogoś machał. Obrazek nie był nowy. Leżał na rozmytym od wilgoci piasku, wgnieciony cudzą nogą, ale twarz udało się zachować na tyle, że znałem ją bez trudu. To byłem ja.
Patrzyłem na to zdjęcie, trzymane w rękach kobiety, na własną twarz sprzed dwudziestu lat, na krawat, który zakładałem wyłącznie na śluby i pogrzeby, i nagle świat przycichł. Krystyna wycierała ladę, Teresa przerwała rozmowę, przestały słyszeć mewy, szum fal. Widziałem tylko tamtą chwilę i kogoś, kto uwiecznił ją na kliszy, po czym zgubił wśród śmieci. Kobieta podniosła wzrok, jakby wyczuła moje spojrzenie.
Przyglądała mi się przez chwilę, potem przeniosła wzrok na fotografię, z powrotem na mnie. Odchyliła kapelusz, tak że mogła widzieć dokładnie. Zrobiła krok w moją stronę. – Haniu, chodź.
– Głos jej się lekko załamał. – Chodź do mamy. Dziewczynka pociągnęła nosem, ale nie ruszyła się. Kobieta uklękła, nie spuszczając ze mnie wzroku, i powiedziała do córki, bardzo cicho, żeby nie słyszeli przypadkowi gapie:
– Kochana, to jest ten pan z mojego zdjęcia.
Twój dziadek. Cisza stała się taka, że słychać było wiaderko, któremu fala podpłynęła, obmyła brzeg i odbiegła. Potem moje pokolenie zrobiło krok w tył. Ona.
Widziałem łzy, które jej stanęły w oczach, i nie potrafiłem z siebie wydusić ani jednego słowa. W głowie mi się zapaliło czerwone światło. – Iwona? – wychrypiałem.
Iwona, moja córka. Kobieta, która powinna być w pensjonacie, trzysta metrów stąd. Kobieta, która powiedziała, żebym nie przyjeżdżał. Nagle coś się we mnie skurczyło.
Zrobiłem kolejny krok w tył, zdjęcie wypadło jej z dłoni, a ja odwróciłem się na pięcie i poszedłem przed siebie w stronę plaży, tam, gdzie na horyzoncie zachodziła mgła. Musiałem iść. Nie wiedziałem gdzie, byle dalej od tamtego zdjęcia, które trzymała moja własna córka, od dziewczynki, której bransoletka z muszelek zderzyła mi się z myślami. Szedłem wzdłuż brzegu, przez mokre piaski, gdzieś do momentu, gdy zza wydmy wyłoniła się budka Krystyny, a za nią wypukła, stara, płaska plaża.
Deszcz ustał. Zza chmur wyjrzało słońce, a ja poczułem na karku jej wzrok. Mojej córki, która mnie poinformowała, że jestem zbędny. Zatrzymałem się.
Odwróciłem głowę, najpierw powoli, tak jak się odwraca, żeby sprawdzić, czy za nami nikt nie idzie. Ona stała w tym samym miejscu. Pustka przed nią, pustka za nią. Wpatrywała się we mnie, jakby chciała mi zadbać o to, żebym nie zniknął.
Nie ruszała się. No to i ja się nie ruszałem. Patrzyliśmy na siebie. Potem westchnąłem głośno, na całe gardło, w morskie powietrze.
Ona zaczęła iść w moim kierunku. Każdy krok była brzemienny. Gdy się zbliżyła, zauważyłem, że płakała, a potargane włosy przykleiły się jej do policzków. Zatrzymała się w odległości dłoni.
– Tato. Jej głos drżał. – Miałam ci powiedzieć, żebyś nie przyjeżdżał, bo Tomek powiedział, że w jego rodzinie wakacje to jest czas tylko na najbliższych. To on nie chciał, nie ja.
Jemu się wydaje, że jak jesteś blisko, to ja myślę o domu, o tobie, że nigdy do niego nie należę. A ja, tato, nie potrafię mu wytłumaczyć, że to nie jest tak. Że to, co czuję, nie bierze się z tego, że ty byłeś taki czy inny. Ty jesteś mój.
Po prostu. Zapadła cisza. Z daleka, od strony fal, doleciał krzyk mew. Dziewczynka tymczasem podbiegła, zdyszana, i wpadła między nas z wielkim polarem.
– Dziadku, a widziałeś moją bransoletkę? – zapytała, podsuwając mi przegub, cała w paciorkach. – Powiedzieli, że z prawdziwych muszelek, ale chyba z plastików, bo taka lekka. Iwona roześmiała się przez łzy.
Podniosła dłoń do ust, potem położyła rękę na głowie córki. – Kochamy cię. – powiedziała, patrząc mi w oczy. – Tomek się mylił.
Tylko nie powinnam była do ciebie dzwonić, żebyś nie przyjeżdżał. To był mój błąd. Chodź, czekamy wszyscy na obiad, poza Tomkiem, bo pojechał do miasta i będziemy mieli spokój. Później popołudnie spędziliśmy na plaży.
Dziewczynka, Hania, zbudowała zamek z piasku, a Maks przyniósł całą siatkę śmieci, która niby nazywała się poszukiwaniem bursztynów. Patrzyłem na nich, na swoją córkę, która wycierała obłoczoną twarz krawędzią swetra, i nagle przypomniał mi się Roman, ten wysoki mężczyzna z wąsami, który walczył z klimatami, i ta cała historia z sądem, która w poprzednim życiu wydawała mi się ważna. A teraz Krystyna, przez co przechodziła. Siedziałem u niej w pensjonacie, a ona lała mi herbatę do szklanki w kolorowymi kółkami.
Na koniec dnia, przed zejściem na plażę, powiedziała:
– Tak to już jest z tymi, co myślą, że mają rodzinę na własność. A się okazuje, że trzymali tylko na niby. Spojrzała na mnie ponad szklanką. – Ale pan, panie Edmundzie, jest pan inny.
Jak pana kiedyś przerosną, to trudno, powiem panu, co to znaczy stać przy kasie, gdy wszyscy myślą, że mają pierwszeństwo. I spłaczesz pan, spłaczesz, a to nic nie da. Zaśmiała się, ale bez złości. Po chwili mówiliśmy o wszystkim, o burzy, która przeszła w nocy, o pocztówkach, które całymi paczkami lądowały w rowie za pensjonatem, o tym, jak to pan Roman próbował kiedyś ocalić Krystynę przed komornikiem.
A ona powiedziała, że Roman to jest dobry człowiek, tylko za dużo myśli, że musi wszystkich urządzić. – Zresztą, co mnie pan tu zawraca głowę starymi historiami. Pańska córka stoi na plaży i patrzy, czy pan wstanie. Niech pan idzie.
Wyjrzałem. Rzeczywiście Iwona machała do mnie ręką. Wstałem. Krystyna cmoknęła, kręcąc głową, i wróciła do szmaty i słoików z przyprawami.
W nocy spał spokojnie, w pokoju obok suszarki, z nocną lampką i szumem morza. Nad ranem obudziły go głosy i bieganina. Wstał, otworzył okno. Pod bramą, w deszczu, stała Krystyna i pielęgniarka, a między nimi stała Blondyna.
Blondyna, córka wójta, kobieta po pięćdziesiątce, jak w dół i w górę, jakby wkrótce miało paść pytanie. Obok, z rozczochranymi włosami, stał pan Roman w kaloszach i rozpiętej koszuli, a na podwórku wśród pokrzyw leżał trup. Zamknął okno, oparł czoło o ramę i pomyślał, że nawet na takim odludziu jak Ustka nie można uciec od społeczności, od miejsca, w którym każdy zna każdy grzech. Nad ranem deszcz.
Cisza. Iwona zapukała do drzwi, stanęła w nich po cichu, patrząc, jak wstaję. – Zostajesz, tato. Zostajesz z nami, prawda?
– zapytała cicho. Spojrzałem na nią, na jej ręce, które zaplotła na piersi, na stopy bose, wilgotne od biegania po kaflach. Uśmiechnąłem się do niej, tak jak kiedyś, gdy miała pięć lat i bała się burzy. Powiedziałem:
– Zostanę.
I w końcu to naprawdę znaczyło, że.