10 grudnia 1983 roku w Oslo rozległy się brawa. Na scenę weszła kobieta z Gdańska, a obok niej trzynastoletni chłopiec. Kobieta odbierała Pokojową Nagrodę Nobla – ale nie dla siebie, tylko dla męża, który został w Polsce, obawiając się, że władze nie pozwolą mu wrócić do kraju. Tym mężczyzną był Lech Wałęsa, elektryk bez matury, syn stolarza, którego nigdy nie poznał, i pasierb własnego wuja.
Człowiek, który według jednych obalił komunizm, a według innych przez lata nosił w sobie sekret, którego nie zdradził nawet najbliższej rodzinie. Lech Wałęsa urodził się 29 września 1943 roku we wsi Popowo na ziemi dobrzyńskiej, w czasie niemieckiej okupacji. Jego ojciec, Bolesław Wałęsa, stolarz z zawodu, nie był wówczas z rodziną. Został aresztowany przez Niemców – według Polskiej Agencji Prasowej prawdopodobnie za nielegalny ubój świń.
Trafił do obozu pracy przymusowej w Młyńcu, miejscowości związanej z niemieckim lotniskiem wojskowym na terenie dzisiejszego Gdańska. Wrócił do domu wiosną 1945 roku, ale jego organizm był zniszczony. Zmarł po około dwóch miesiącach, w czerwcu 1945 roku. Lech, mający wtedy około półtora roku, nie zapamiętał ojca.
Wszystko, co o nim wiedział, pochodziło z opowieści matki i rodzeństwa. Po śmierci Bolesława jego żona Feliksa została sama z czworgiem dzieci. W 1946 roku wyszła ponownie za mąż za Stanisława Wałęsę, brata zmarłego męża, a zarazem wuja Lecha. Takie małżeństwa nie były wówczas rzadkością – brat zmarłego przejmował obowiązki głowy rodziny, aby utrzymać rodzinę razem i zachować ziemię.
Z tego związku urodziło się trzech synów: Tadeusz, Zygmunt i Wojciech. Lech dorastał więc w domu, w którym wychowywało go siedmioro dzieci, w biedzie i ciężkiej pracy na wsi. Relacje z ojczymem, jak podają biografie, nie należały do najłatwiejszych – chłopiec był uparty i nieustępliwy. Kluczową postacią była matka, Feliksa Wałęsa.
Biografowie podkreślają, że to ona ukształtowała przekonania syna. Była głęboko wierząca, pracowita i twarda. To od niej Lech wyniósł prostą ludową religijność – obrazek Matki Boskiej przypinany do klapy marynarki i długopis z wizerunkiem Jana Pawła II, którym podpisywał Porozumienia Sierpniowe. Nauczyła go też, że trzeba mieć własne zdanie i nie dać się złamać.
Wałęsa ukończył szkołę zawodową w Lipnie o specjalności mechanizacji rolnictwa, zdobywając w 1961 roku kwalifikacje elektryka. Pracował jako elektromechanik w państwowych ośrodkach maszynowych w Chocieniu i Leni, zajmując się naprawą silników i instalacji elektrycznych w maszynach rolniczych. Odbył też dwuletnią służbę wojskową, kończąc ją w stopniu kaprala. W 1967 roku przeprowadził się do Gdańska, gdzie rozpoczął pracę jako elektryk okrętowy w Stoczni Gdańskiej im.
Lenina. Wkrótce dał się poznać jako ktoś, kto nie boi się własnego zdania. W 1968 roku, podczas fali protestów studenckich, nawoływał kolegów do bojkotu oficjalnych wieców potępiających studentów. W tym samym roku, według Polskiej Agencji Prasowej, w tragicznym wypadku zginął jego nieślubny syn Grzegorz.
Wkrótce poznał Mirosławę Danutę Gołoś, młodszą o sześć lat pracownicę kwiaciarni niedaleko stoczni. Pobrali się 8 listopada 1969 roku. Tuż po ślubie, na prośbę męża, zaczęła posługiwać się drugim imieniem – Danuta. Tak poznał ją cały świat.
W 1970 roku urodził się ich pierwszy syn Bogdan. Grudzień 1970 roku przyniósł dramatyczną zmianę. Po ogłoszeniu drastycznych podwyżek cen żywności wybuchły protesty na Wybrzeżu, krwawo stłumione przez władze. Wałęsa, mający 27 lat, aktywnie uczestniczył w strajku.
Według Polskiej Agencji Prasowej został wybrany do pięcioosobowego komitetu strajkowego stoczni. Wtedy też, według późniejszych dokumentów, służby bezpieczeństwa zainteresowały się nim po raz pierwszy. Po wydarzeniach został zatrzymany. Lata 70.
to okres powiększania rodziny – w 1972 roku urodził się Sławomir, w 1974 Przemysław, a w 1976 Jarosław. W 1973 roku matka Lecha, Feliksa, wraz z ojczymem Stanisławem wyemigrowali zarobkowo do Stanów Zjednoczonych, osiadając w Jersey City w New Jersey. Kilka lat później, w połowie lat 70. , Feliksa zginęła w wypadku samochodowym.
Została pochowana w Polsce, dokąd wróciła już tylko w trumnie. W kwietniu 1976 roku Wałęsa został zwolniony z pracy w stoczni za krytykę oficjalnych związków zawodowych i angażowanie się w żądania upamiętnienia ofiar grudnia 1970. W kolejnych latach wielokrotnie tracił pracę z powodu działalności opozycyjnej. Współpracował z Komitetem Obrony Robotników, a w 1978 roku zaangażował się w Wolne Związki Zawodowe Wybrzeża, nielegalną organizację działającą u boku Anny Walentynowicz, Andrzeja Gwiazdy, Joanny Dudy-Gwiazdy i Bogdana Borusewicza.
Jego dom i miejsce pracy były na podsłuchu, a 48-godzinne zatrzymania stały się rutyną. W 1979 roku urodziła się pierwsza córka, Magdalena. Sierpień 1980 roku to przełom. Po zwolnieniu Anny Walentynowicz wybuchł strajk w Stoczni Gdańskiej.
Wałęsa, niebędący już pracownikiem stoczni, przeskoczył płot zakładu i dołączył do strajkujących, szybko obejmując kierownictwo protestu. Powstał Międzyzakładowy Komitet Strajkowy, który sformułował 21 postulatów, na czele z żądaniem wolnych, niezależnych od partii związków zawodowych. 31 sierpnia 1980 roku podpisano Porozumienia Sierpniowe. Wałęsa podpisał je ogromnym kolorowym długopisem z wizerunkiem papieża.
Narodziła się Solidarność, do której w ciągu kilkunastu miesięcy przystąpiło ponad dziesięć milionów ludzi. W 1981 roku tygodnik Time uznał Wałęsę Człowiekiem Roku, a w styczniu tego roku spotkał się w Watykanie z Janem Pawłem II. Fama miała swoją cenę. Danuta została sama z szóstką dzieci, gdy mąż praktycznie zniknął z domu, podróżując po kraju.
W 1981 roku w Jersey City zmarł na zawał serca ojczym Wałęsy, Stanisław, który śledził losy pasierba w amerykańskiej telewizji. Został pochowany w Polsce. 13 grudnia 1981 roku wprowadzono stan wojenny. Wałęsa został internowany i spędził jedenaście miesięcy w izolacji, najpierw w Chylicach i Otwocku, a potem w Arłamowie w Bieszczadach.
Danuta została sama w Gdańsku z sześciorgiem dzieci, będąc w piątym miesiącu ciąży. W 1982 roku, gdy mąż był odcięty od świata, urodziła córkę Marię Wiktorię. Imię Wiktoria, oznaczające zwycięstwo, zabrzmiało jak manifest w czasach stanu wojennego. Chrzest dziewczynki, którego ojcem chrzestnym był ksiądz Henryk Jankowski, stał się wielką manifestacją Solidarności.
14 listopada 1982 roku Wałęsa został zwolniony i wrócił do pracy w stoczni jako elektryk. W 1983 roku otrzymał Pokojową Nagrodę Nobla, ale nie pojechał do Oslo w obawie, że władze nie pozwolą mu wrócić do kraju. 10 grudnia 1983 roku nagrodę w jego imieniu odebrała Danuta, wraz z trzynastoletnim synem Bogdanem. Władze PRL oficjalnie zaprotestowały przeciwko przyznaniu nagrody.
Był to dopiero drugi taki przypadek w historii – wcześniej w 1935 roku podobnie zareagowały władze III Rzeszy, gdy nagrodę otrzymał uwięziony Carl von Ossetzký. Lata 80. to dla rodziny czas ciągłej obserwacji i inwigilacji. W 1985 roku urodziła się najmłodsza córka Brygida.
W 1988 roku, wobec nowej fali strajków i kryzysu gospodarczego, władze przystąpiły do rozmów. 30 listopada 1988 roku odbyła się telewizyjna debata Wałęsy z Alfredem Miodowiczem, przewodniczącym oficjalnych związków zawodowych. Wałęsa wypadł w niej znacznie lepiej niż jego przeciwnik, co odegrało ogromną rolę w odbiorze społecznym. Od lutego do kwietnia 1989 roku trwały rozmowy Okrągłego Stołu, które doprowadziły do ponownej legalizacji Solidarności i częściowo wolnych wyborów.
4 czerwca 1989 roku kandydaci Solidarności zdobyli wszystkie możliwe miejsca w Sejmie i prawie wszystkie w Senacie. W sierpniu Wałęsa przekonał partie satelickie do koalicji z Solidarnością, a pierwszym niekomunistycznym premierem w bloku wschodnim został Tadeusz Mazowiecki. 15 listopada 1989 roku Wałęsa przemawiał przed połączonymi izbami Kongresu USA, rozpoczynając wystąpienie słowami „We the People”. Po wyborach w obozie Solidarności narastały podziały.
Wałęsa postanowił ubiegać się o urząd prezydenta z hasłem „Nie chcę, ale muszę”. W grudniu 1990 roku, po zwycięstwie w drugiej turze, został zaprzysiężony na Prezydenta RP. Tego samego dnia przyjął od prezydenta RP na uchodźstwie Ryszarda Kaczorowskiego symbole przedwojennej Rzeczypospolitej. Jego prezydentura przypadła na trudny okres transformacji – plan Balcerowicza, prywatyzację, bezrobocie.
W 1993 roku z Polski wyjechały ostatnie jednostki wojsk rosyjskich. Prezydentura upłynęła jednak pod znakiem konfliktów, częstej zmiany rządów i oskarżeń o konfrontacyjny styl. Wyborów prezydenckich w 1995 roku Wałęsa nie wygrał, przegrywając w drugiej turze z Aleksandrem Kwaśniewskim. W 2000 roku uzyskał zaledwie około 1 procenta głosów.
W 2004 roku gdańskie lotnisko otrzymało jego imię. Cztery lata później przeszedł w USA operację wszczepienia stentów i rozrusznika serca. W 2006 roku wystąpił z Solidarności w proteście przeciwko wspieraniu przez związek partii Prawo i Sprawiedliwość. W 2013 roku Andrzej Wajda nakręcił film „Wałęsa.
Człowiek z nadziei”. W ostatnich latach Wałęsa mocno wspierał Ukrainę w obronie przed rosyjską agresją, a w 2025 roku odbył serię wykładów w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie. Najbardziej kontrowersyjnym tematem pozostaje sprawa teczki „Bolek”. Według dokumentów, które ujawniono w 2016 roku, Wałęsa miał 21 grudnia 1970 roku podpisać zobowiązanie do współpracy z SB, posługując się pseudonimem „Bolek” – zdrobnieniem imienia ojca, Bolesława.
Współpraca miała trwać do 1976 roku. Oskarżenia o kolaborację pojawiały się od lat 70. i wysuwali je m. in.
Krzysztof Wyszkowski, Andrzej Gwiazda, Anna Walentynowicz, Jan Olszewski i bracia Kaczyńscy. W 1992 roku minister Antoni Macierewicz ujawnił listę zawierającą nazwisko Wałęsy. W 2000 roku sąd lustracyjny uznał jednak jego oświadczenie lustracyjne za prawdziwe, orzekając, że nie był on świadomym i tajnym współpracownikiem SB. W 2008 roku historycy IPN Sławomir Cenckiewicz i Piotr Gontarczyk opublikowali książkę „SB a Lech Wałęsa.
Przyczynek do biografii”, w której utrzymywali, że Wałęsa jako „Bolek” przekazywał informacje o ponad dwudziestu osobach i otrzymywał za to pieniądze. Wałęsa zapowiedział pozew, ale do procesu nie doszło. Sprawa nabrała nowego wymiaru w 2016 roku, gdy wdowa po generale Czesławie Kiszczaku, byłym szefie MSW, zaoferowała IPN dokumenty przechowywane przez męża. W zabezpieczonych materiałach znajdowały się dwie teczki dotyczące „Bolka”, w tym odręczne zobowiązanie z 21 grudnia 1970 roku podpisane „Lech Wałęsa, Bolek”, pokwitowania odbioru pieniędzy oraz doniesienia.
Znaleziono też list Kiszczaka z 1996 roku, w którym prosił o nieujawnianie dokumentów do pięciu lat po śmierci Wałęsy. Wałęsa stanowczo zaprzeczył autentyczności dokumentów. Prokuratura wszczęła śledztwo w sprawie ich sfałszowania, w którym Wałęsa był pokrzywdzonym. Eksperci Instytutu Ekspertyz Sądowych w Krakowie w styczniu 2017 roku orzekli jednak, że dokumenty napisał sam Wałęsa.
Śledztwo umorzono, uznając, że nie doszło do fałszerstwa. W listopadzie 2023 roku prokuratura skierowała do sądu akt oskarżenia przeciwko Wałęsie za składanie fałszywych zeznań w 2016 roku. Sąd zwrócił jednak akt oskarżenia w celu uzupełnienia postępowania, a sprawa nie doczekała się prawomocnego rozstrzygnięcia. Historycy są podzieleni.
Jedni uznają dokumenty za potwierdzenie współpracy, inni, jak profesor Antoni Dudek, wskazują, że ujawnienie współpracy z lat 70. nie przekreśla roli Wałęsy jako lidera Solidarności. Są też tacy, którzy przywołują kontekst – młody robotnik, zatrzymany po krwawym grudniu 1970, z żoną i dzieckiem w domu. Wałęsa sam w autobiografii „Droga nadziei” pisał, że nie wyszedł z grudniowego starcia z SB całkiem czysty i że podpisano mu coś, co podpisał.
Później jednak konsekwentnie mówił o sfałszowanych dokumentach. Rodzina Wałęsów zapłaciła za tę historię wysoką cenę. Danuta w wydanej w 2011 roku książce „Marzenia i tajemnice” opisała życie u boku człowieka należącego bardziej do historii niż do rodziny, samotność i ciężar samodzielnego prowadzenia domu. Wyjazd do Oslo wspominała jako moment, w którym po raz pierwszy poczuła się kimś więcej niż tylko żoną lidera.
Dzieci dorastały w domu, który był jednocześnie miejscem wielkiej historii i codziennej niepewności. Rodzinę dotknęły też wielkie tragedie. 8 stycznia 2017 roku w Gdańsku zmarł nagle Przemysław Wałęsa, trzeci syn. Miał 43 lata.
Według doniesień Associated Press zmagał się z alkoholizmem. 30 kwietnia 2025 roku w Toruniu znaleziono ciało Sławomira Wałęsy, drugiego syna. Miał 52 lata. On również otwarcie mówił o swojej walce z alkoholizmem.
Obaj bracia spoczywają obok siebie na cmentarzu Srebrzysko w Gdańsku. Lech Wałęsa, który sam wyrósł bez ojca, pochował dwóch własnych synów.