W maju 1945 roku Heinrich Himmler, człowiek, który przez ponad dekadę kierował najgroźniejszym aparatem represji III Rzeszy, był już tylko przebranym zbiegiem. Szef SS, architekt Holokaustu i druga po Hitlerze postać nazistowskiego reżimu, błąkał się po zniszczonych Niemczech z fałszywymi dokumentami na nazwisko sierżanta Heinricha Hitzingera, kapsułką cyjanku ukrytą w ustach i nadzieją, że uda mu się uniknąć kary. Na początku 1945 roku III Rzesza znajdowała się u progu upadku. Po nieudanej ofensywie w Ardenach zwycięstwo aliantów było nieuniknione, a Armia Czerwona nieubłaganie posuwała się ze wschodu.
Hitler, zamknięty w berlińskim bunkrze, wciąż wierzył, że może odwrócić losy wojny. Tymczasem Himmler, który zbudował SS jako państwo w państwie, liczące 900 tysięcy ludzi, zaczynał szukać własnej drogi przetrwania. Himmler nie miał doświadczenia wojskowego, co dało o sobie znać, gdy Hitler w geście desperacji powierzył mu dowództwo nad obroną Pomorza. Brak przygotowania, niskie morale i niedobory zaopatrzenia doprowadziły do upokarzającej klęski.
Sowieci przełamali niemieckie linie, zbliżając się niebezpiecznie do Berlina. 20 marca 1945 roku Himmler został pozbawiony dowództwa, a jego pozycja w wewnętrznym kręgu Hitlera zaczęła gwałtownie słabnąć. Upokorzenie osobiste i polityczne popchnęło Himmlera do ryzykownych decyzji. Zamiast pozostać lojalnym wobec Hitlera, zaczął tworzyć sieć kontaktów z mocarstwami zachodnimi poprzez neutralną Szwecję.
Jego plan zakładał doprowadzenie do częściowej kapitulacji z wyłączeniem Sowietów, co pozwoliłoby mu przetrwać upadek Rzeszy jako antykomunistyczny przywódca Niemiec. 20 kwietnia 1945 roku, podczas obchodów urodzin Hitlera, gdy Sowieci byli już u bram Berlina, Himmler przysiągł wierność Führerowi, choć jego prawdziwa lojalność była już skierowana ku aliantom. Działania Himmlera w ostatnich tygodniach wojny były naznaczone dziwacznym zachowaniem. Rzadko opuszczał swój pociąg, pracował zaledwie cztery godziny dziennie, dopiero po porannym masażu i długiej drzemce.
Jego brak przywództwa był widoczny na froncie wschodnim, podczas gdy sam koncentrował się na stworzeniu osobistej drogi ucieczki. Kluczową rolę w jego planach odegrał Felix Kersten, fizjoterapeuta pochodzenia bałtyckiego, który łagodził bóle żołądka Himmlera. To za jego pośrednictwem nawiązano kontakt z hrabią Folke Bernadotte, szefem szwedzkiego Czerwonego Krzyża. 23 kwietnia Himmler spotkał się z Bernadotte w Lubce, przedstawiając się jako tymczasowy przywódca Niemiec i deklarując, że Hitler w ciągu kilku dni będzie martwy.
Poprosił o przekazanie generałowi Eisenhowerowi, że Niemcy chcą poddać się aliantom zachodnim, a nie Związkowi Radzieckiemu. Również w negocjacjach tych Himmler próbował usprawiedliwiać Holokaust. Podczas spotkania z przedstawicielem Światowego Kongresu Żydów fałszywie twierdził, że krematoria zbudowano, by radzić sobie z ciałami zmarłych na tyfus, i zapewniał o wysokich wskaźnikach przeżycia w obozach Auschwitz i Bergen-Belsen, mimo że miejsca te były już wyzwolone. Nocą z 28 na 29 kwietnia BBC nadało raport o próbach negocjacji Himmlera z aliantami.
Hitler, który uważał go za jednego z najbardziej lojalnych ludzi, wpadł w furię i uznał to za najgorszą zdradę, jaką znał. W testamencie spisanym 29 kwietnia, dzień przed samobójstwem, Hitler ogłosił Himmlera i Göringa zdrajcami, pozbawił Himmlera wszystkich funkcji i wyrzucił go z partii nazistowskiej. Na swojego następcę wyznaczył admirała Karla Dönitza. Himmler udał się do Flensburga, gdzie rząd tymczasowy utworzył Dönitz, i zaoferował się jako jego zastępca.
Dönitz wielokrotnie odrzucał te propozycje. Raporty wywiadu jasno wskazywały, że alianci odrzucą każdy rząd zawierający prominentnych nazistów, a Himmler figurował na pierwszym miejscu listy poszukiwanych zbrodniarzy wojennych. 6 maja Dönitz ostatecznie poinformował Himmlera, że nie ma dla niego miejsca w rządzie ani w negocjacjach. W nocy z 6 na 7 maja Himmler i niewielka grupa współpracowników przygotowali fałszywe dokumenty i trasy ucieczki.
Człowiek, który kontrolował największy aparat bezpieczeństwa w Europie, szykował się do życia w podziemiu. Uciekł na południe, gdzie liczył na znalezienie schronienia w Bawarii lub przekroczenie granicy do Szwajcarii czy Hiszpanii. Podróż była pasmem upokorzeń. Po porzuceniu samochodów na północnym brzegu Łaby grupa Himmlera zapłaciła rybakowi 500 marek za przeprawę przez rzekę.
Przez kolejne dni posuwała się pieszo wiejskimi drogami, śpiąc w gospodarstwach i stodołach. 21 maja, po nieudanych próbach uzyskania przepustek, część grupy została zatrzymana na moście przez brytyjski patrol. Himmler i jego dwaj pomocnicy pozostali w tyle, ale wkrótce zostali schwytani i eskortowani do przesłuchania. Jego prawdziwa tożsamość nie była jeszcze znana Brytyjczykom.
23 maja Himmler został przewieziony do obozu przesłuchań w Barnstedt. Tam został rozpoznany przez byłego gauleitera Hamburga Karla Kaufmana. Himmler zażądał spotkania z komendantem obozu i ujawnił swoją tożsamość. Podczas przeszukania znaleziono przy nim mosiężny pojemnik ze szklaną ampułką cyjanku, którą określił jako „lekarstwo na skurcze żołądka”.
Po formalnej identyfikacji Himmler został przewieziony do domu w Lüneburgu, gdzie lekarz wojskowy miał przeprowadzić badanie jamy ustnej. Gdy doktor Wells zauważył czubek przedmiotu wystający między zębami więźnia, Himmler ugryzł kapsułkę z cyjankiem, miażdżąc przy tym palce lekarza. Po kilkudziesięciu sekundach agonii były Reichsführer SS nie żył. Dokumenty związane ze śmiercią Himmlera, w tym raporty ze schwytania i autopsji, pozostają utajnione do 2045 roku, co podsyca zainteresowanie okolicznościami jego końca.
Otoczka tajemnicy dotyczy także jego planów ucieczki i ukrytych zasobów. W 2015 roku w Narodowym Archiwum USA odkryto dokument pokazujący, że Himmler rozkazał zdeponować złoto i waluty o łącznej wadze 900 kilogramów w skarbcu urzędu pocztowego w Plauen. Miasto wpadło w ręce Amerykanów 16 kwietnia 1945 roku, ale skrytka została odkryta dopiero 26 kwietnia. Himmler, rozpoczynając ucieczkę, był przekonany, że złoto wciąż tam jest.
Według relacji jego adiutanta Wernera Grothmanna, plan zakładał ukrycie się w górach Harzu na kilka tygodni, odzyskanie złota i przedostanie się do Włoch lub Szwajcarii. Himmler przechowywał również dwie metalowe skrzynie z biżuterią i walutami obcymi u oficera SS Heinricha Springera. Zostały one odebrane w nocy z 12 na 13 maja 1945 roku przez nieznanego członka personelu Himmlera i nigdy więcej ich nie widziano. Nie wiadomo, czy trafiły do Harzu, czy zostały przywłaszczone przez oficera.
Ostatnie dni Himmlera odzwierciedlają paradoks jego charakteru. Człowiek, który wspiął się na najwyższe szczeble władzy, zakończył życie jako zbieg, przemierzając wiejskie drogi i trzymając się nadziei na ucieczkę. Jego skrupulatne przygotowania i chłodna kalkulacja nie wystarczyły, by uniknąć śmierci w policyjnym areszcie, daleko od chwały, jaką dla siebie wyobrażał.