EUR, czyli Esposizione Universale di Roma, to jedna z najbardziej charakterystycznych dzielnic współczesnego Rzymu. Jej powstanie sięga lat 30. XX wieku i było bezpośrednio związane z planami organizacji światowej wystawy, która miała odbyć się w stolicy Włoch w 1942 roku i zaprezentować osiągnięcia nowych Włoch. Stąd wzięła się pełna nazwa projektu, którą można przetłumaczyć jako Rzymska Wystawa Światowa.
Wybuch II wojny światowej przerwał prace i sprawił, że wystawa nigdy nie została ukończona. Mimo to sam projekt urbanistyczny był już na tyle zaawansowany i kosztowny, że nie zrezygnowano z niego ani w czasie wojny, ani po jej zakończeniu. Od początku zakładano bowiem, że EUR nie będzie jedynie terenem wystawowym, lecz nową częścią włoskiej stolicy. Dzielnica miała łączyć tradycje starożytnego imperium z ambicjami nowoczesnego, faszystowskiego państwa włoskiego.
Projekt miał więc nie tylko wymiar urbanistyczny, ale i ideologiczny – przestrzeń miejska stała się narzędziem budowania narracji o władzy, porządku i ciągłości historycznej. Za opracowanie koncepcji odpowiadali czołowi włoscy architekci i urbaniści tamtej epoki, w tym Marcello Piacentini, Luigi Picinato i Giuseppe Pagano. Ich zadaniem było zaprojektowanie dzielnicy od podstaw w sposób uporządkowany, monumentalny i spójny. Efektem była wizja miasta opartego na osiowości, symetrii i wyraźnym podziale funkcji.
Układ dzielnicy opiera się na szerokich arteriach przecinających się pod kątem prostym, tworzących wyraźnie zdefiniowane kwartały zabudowy. Przestrzeń wypełniają liczne place, osie widokowe i kompozycyjne, które kierują wzrok w stronę najważniejszych budynków. Taki sposób planowania miał podkreślać ład i hierarchię, a zarazem tworzyć reprezentacyjną przestrzeń, w której każdy element stanowi część pewnej całości. Architektura dzielnicy rozwijała się w ramach włoskiego racjonalizmu, łączącego modernistyczną prostotę z klasycyzującymi nawiązaniami do starożytnego Rzymu.
Budynki cechowały się monumentalnymi bryłami, rytmicznymi fasadami i ograniczoną dekoracyjnością, co miało potęgować wrażenie godności i trwałości. Świadomie wykorzystywano kamień, zwłaszcza jasny trawertyn wydobywany w pobliżu Tivoli, używany już w czasach cesarstwa przy budowie takich obiektów jak Koloseum. Zastosowanie trawertynu miało zatem znaczenie nie tylko estetyczne, ale przede wszystkim symboliczne. Jasny kamień nadawał budynkom monumentalny i trwały charakter, a zarazem wyraźnie rzymski wygląd.
Doskonale harmonizował też z uproszczonym, geometrycznym językiem architektonicznym dzielnicy, która mimo licznych nawiązań do starożytności chętnie korzystała z nowoczesnych materiałów, takich jak żelbet. Po wojnie Włochy zdecydowały się kontynuować projekt, dostosowując go do nowych wyzwań. W kolejnych dekadach EUR przekształciło się w nowoczesne centrum administracyjno-biznesowe Rzymu. Do istniejącej zabudowy dołączono nowe budynki urzędowe, centra konferencyjne i przestrzenie usługowe, stopniowo zmieniając charakter dzielnicy z reprezentacyjnego na bardziej utylitarny.
W ten sposób miejsce, niegdyś obciążone faszystowską ideologią, zyskało nowe życie jako jeden z najciekawszych przykładów urbanistyki XX wieku. Najbardziej rozpoznawalnym budynkiem dzielnicy jest Pałac Cywilizacji Włoskiej, często nazywany Kwadratowym Koloseum. Budynek wyróżnia się surową, niemal abstrakcyjną formą sześcianu, którego wszystkie cztery fasady przecina rytmicznie powtarzająca się arkada. Ten powtarzalny układ bezpośrednio nawiązuje do rzymskiego Koloseum, choć pozbawiony jest elementów dekoracyjnych, z wyjątkiem rzeźb z marmuru karraryjskiego znajdujących się w bezpośrednim sąsiedztwie.
Pałac, budowany od 1939 roku, miał pełnić funkcję propagandową. Na jego fasadzie znajduje się inskrypcja zaczerpnięta z jednego z przemówień Benita Mussoliniego: „Naród poetów, artystów, bohaterów, świętych, myślicieli, naukowców, żeglarzy i podróżników”. Dziś budynek pełni funkcję biurową – od 2015 roku mieści się w nim siedziba luksusowej marki modowej Fendi. Jego znaczenie wykracza jednak daleko poza funkcję użytkową, pozostając jednym z najbardziej ikonicznych przykładów europejskiej architektury XX wieku.
Drugą kluczową budowlą jest Pałac Kongresów, zaprojektowany przez Adalberto Liberę jako główne centrum wydarzeń publicznych i konferencji. Ostatecznie otwarto go w 1953 roku. Jego architektura jest bardziej klasycyzująca niż w przypadku innych budynków EUR, co szczególnie widać w monumentalnym, kolumnowym portyku nadającym budowli niemal świątynny charakter. Wnętrza zaprojektowano z myślą o licznych zgromadzeniach, co od początku podkreślało znaczenie obiektu.
Ważną rolę odgrywa również Pałac Uffici, zaprojektowany przez Gaetano Minucciego, jeden z pierwszych ukończonych budynków całego kompleksu. Został otwarty w 1939 roku. W porównaniu z bardziej reprezentacyjnymi budynkami wyróżnia się powściągliwszą formą i wyraźnym naciskiem na funkcjonalność. Regularny rytm okien i brak dekoracji świadczą o bardziej technicznym podejściu.
Pełnił on funkcję budynku administracyjnego planowanej wystawy światowej. Pod budynkiem znajduje się schron przeciwlotniczy o powierzchni 450 metrów kwadratowych, mogący pomieścić około 300 osób. Na fasadzie Pałacu Uffici umieszczono jedno z najbardziej symbolicznych napisów w całym EUR: „Trzeci Rzym rozciągnie się poza inne wzgórza wzdłuż brzegów świętej rzeki aż do Morza Tyrreńskiego”. Słowa te pochodzą z przemówienia Benita Mussoliniego wygłoszonego na Kapitolu 31 grudnia 1925 roku.
Inskrypcja nawiązywała do faszystowskiej wizji Rzymu, który po starożytnym i papieskim miał wkroczyć w nową, faszystowską erę. Jej umieszczenie na budynku w dzielnicy EUR nie było przypadkowe – dzielnica miała być materialnym dowodem ambicji włoskiego państwa. Po kapitulacji Włoch 8 września 1943 roku i zajęciu kraju przez III Rzeszę budynek został przejęty przez niemieckie dowództwo wojskowe, a następnie przekształcony w szpital. Od stycznia 1945 do 1946 roku mieściła się w nim kwatera główna armii brytyjskiej.
Dziś budynek nadal wchodzi w skład biurowej struktury dzielnicy, zachowując pierwotną logikę funkcjonalną. Przez EUR przebiega jedna z głównych osi urbanistycznych dzielnicy – Piazzale delle Nazioni Unite, czyli Plac Narodów Zjednoczonych. Ta szeroka, reprezentacyjna przestrzeń została zaprojektowana jako węzeł kompozycyjny i punkt widokowy, porządkujący układ dzielnicy i łączący jej najważniejsze budynki. Plac wpisuje się w konsekwentnie osiowy plan EUR.
Wzdłuż arterii znajduje się budynek Banca Nazionale del Lavoro, w którym mieszczą się nowoczesne biura banku. Obecność banku dobrze wpisuje się w powojenną transformację dzielnicy w centrum biznesowo-administracyjne Rzymu. W przeciwieństwie do monumentalnej, ideologicznej architektury pierwotnego projektu, bank uosabia współczesny charakter dzielnicy: funkcjonalny, korporacyjny i podporządkowany logice nowoczesnej gospodarki. Innym ważnym elementem dzielnicy jest Muzeum Cywilizacji Rzymskiej, które w monumentalny sposób opowiada historię starożytnego Rzymu.
Za projekt architektoniczny odpowiadali Ernesto Bruno Lapadula, Pietro Aschieri i Gino Calzabini, czołowi przedstawiciele włoskiego racjonalizmu. Celem było stworzenie budynku, który nie tylko pomieści wystawę, ale także wpisze się w narrację o ciągłości cywilizacji rzymskiej. Architektura muzeum jest spójna z resztą EUR: monumentalna, symetryczna, pozbawiona zbędnych dekoracji i utrzymana w jasnej kolorystyce. Wnętrza zaprojektowano z myślą o wielkoskalowych wystawach, w tym przede wszystkim o słynnych modelach starożytnego Rzymu – Plastico di Roma Imperiale.
Budynek łączy funkcje edukacyjne i reprezentacyjne. Na szczególną uwagę zasługuje Bazylika Świętych Piotra i Pawła, główny kościół dzielnicy. Jej wzniesiona pozycja dominuje nad otoczeniem i stanowi jeden z najważniejszych punktów orientacyjnych całego obszaru. Prace nad budową rozpoczęto w 1939 roku, ale bombardowania Rzymu, które uszkodziły część projektu, wymusiły porzucenie prac.
Sam teren stał się także areną walk między Włochami a Niemcami – jedna z bitew rozegrała się 10 września 1943 roku. Prace wznowiono dziesięć lat później, a kościół otwarto dla wiernych w 1955 roku. Architektura bazyliki łączy monumentalność z klasycyzującą prostotą, a jej kopuła wyraźnie podkreśla obecność elementu sakralnego w przestrzeni w dużej mierze świeckiej i administracyjnej. W ten sposób budynek wprowadza do EUR wymiar duchowy, równoważąc racjonalny i uporządkowany charakter dzielnicy.
W przestrzeni publicznej wyróżnia się również Obelisk Marconiego. Ten smukły monument poświęcony jest Guglielmo Marconiemu, jednemu z najwybitniejszych włoskich wynalazców i pionierów łączności radiowej. Marconi zasłynął przede wszystkim współtworzeniem technologii telegrafii bezprzewodowej, która stała się podstawą nowoczesnej komunikacji radiowej. Już pod koniec XIX wieku przeprowadzał eksperymenty mające na celu przesyłanie sygnałów bez kabla, a w 1909 roku otrzymał Nagrodę Nobla z fizyki.
W okresie międzywojennym Marconi cieszył się we Włoszech niemal państwowym kultem. Reżim Benita Mussoliniego przedstawiał go jako symbol włoskiego geniuszu technicznego, nowoczesności i postępu naukowego. Dlatego jego imię silnie kojarzy się z dzielnicą EUR, która miała być demonstracją technologicznej i cywilizacyjnej potęgi państwa. Forma obelisku nawiązuje do starożytnych obelisków, ale w odróżnieniu od antycznych przykładów jest pozbawiona nadmiernych dekoracji i utrzymana w bardzo powściągliwym tonie.
Dopełnieniem zabytkowej części dzielnicy jest Laghetto dell’EUR, sztuczne jezioro otoczone zielenią i ścieżkami spacerowymi. Pierwotnie miało charakter dekoracyjny, dziś stanowi jedną z najbardziej rekreacyjnych przestrzeni całej dzielnicy. Wprowadza do surowej, geometrycznej struktury EUR element krajobrazowy, łagodząc monumentalny charakter i nadając całej przestrzeni bardziej ludzki wymiar. Na zupełnie przeciwnym biegunie znajduje się Palazzo della Nuvola, nowoczesne centrum kongresowe zaprojektowane przez Massimiliano Fuksasa.
Ta współczesna konstrukcja, często nazywana po prostu Chmurą, wyraźnie kontrastuje z klasycyzującą architekturą dzielnicy. Jej lekka, organiczna forma zawieszona w powietrzu pokazuje nowy etap rozwoju dzielnicy – już nie mocno zideologizowanej, lecz otwartej na nowe pomysły i osiągnięcia technologiczne. Wszystkie te budynki tworzą razem unikalną kompozycję, w której przenikają się różne epoki i style architektoniczne, zachowując jednak spójność wynikającą z pierwotnego planu urbanistycznego. EUR pozostaje jednym z najciekawszych przykładów ewolucji architektury XX wieku w Europie.
W dzielnicy nakładają się trzy warstwy: silnie zideologizowane lata 30. XX wieku, które stanowią genezę tego miejsca, powojenne adaptacje przestrzeni do nowych wyzwań oraz współczesne centrum administracyjno-biznesowe. Mimo różnych przekształceń EUR zachowało swój pierwotny kształt, pozostając jednym z najbardziej interesujących rozwiązań architektonicznych w Europie. Dzielnica, która miała być symbolem faszystowskiego państwa i manifestacją jego potęgi, po wojnie została pozbawiona kontekstu ideologicznego, ale nie formy.
Ta forma, oparta na geometrii, osiowości i monumentalnej prostocie, przetrwała i zaczęła funkcjonować w zupełnie nowy sposób, co czyni EUR żywą historią. Spacerując po tej części Rzymu, widać, jak silnie przestrzeń miejska wpływa na postrzeganie tego miejsca – w przeciwieństwie do starożytnego Rzymu z gęstą zabudową, tutaj mamy do czynienia z szerokimi alejami i reprezentacyjnymi budynkami, ukazującymi zupełnie inne oblicze Wiecznego Miasta.