13 grudnia 2003 roku amerykańscy żołnierze odnaleźli Saddama Husajna w ciasnej, podziemnej kryjówce na farmie w pobliżu jego rodzinnego miasta Ad-Daur. Był wyczerpany, zaniedbany, z długimi włosami i gęstą brodą, ubrany w zwykłe cywilne rzeczy. W pobliżu znaleziono broń, ale nie oddał ani jednego strzału – poddał się bez oporu. Mężczyzna, który przez ponad dwie dekady siał postrach w całym Iraku, wyglądał jak zbieg, którym faktycznie się stał.
Polowanie na Saddama rozpoczęło się po inwazji na Irak w marcu 2003 roku. Operację pod kryptonimem “Iracka Wolność” wymierzono w reżim, który Waszyngton oskarżał o ukrywanie broni masowego rażenia. W ciągu kilku tygodni wojska amerykańskie i brytyjskie rozgromiły armię iracką. Bagdad upadł 9 kwietnia 2003 roku, a tłumy na ulicach obalały pomniki dyktatora.
Sam Saddam uciekł i przez miesiące ukrywał się, korzystając z pomocy lojalistów i dawnych ochroniarzy. Jego synowie Udaj i Kusaj zginęli w lipcu 2003 roku w strzelaninie z amerykańskimi siłami w Mosulu. Schwytanie samego Saddama było wynikiem informacji uzyskanych od pojmanego ochroniarza. Operację “Czerwony Świt” przeprowadzono nocą z 13 na 14 grudnia, a tożsamość dyktatora potwierdzono badaniami DNA.
Droga Saddama do władzy rozpoczęła się w 1937 roku, kiedy urodził się w biednej rodzinie w wiosce Al-Audża. W latach 50. XX wieku wstąpił do partii Baas, głoszącej jedność arabską i socjalizm. Po przejęciu władzy przez baasistów w 1968 roku szybko wspinał się po szczeblach partyjnej hierarchii.
W 1979 roku zmusił do rezygnacji prezydenta Ahmeda Hasana al-Bakra i przejął pełnię władzy. W tym samym roku na spotkaniu z setkami najwyższych urzędników odczytał listę nazwisk, oskarżając ich o zdradę – wielu z nich rozstrzelano lub uwięziono. Jego rządy naznaczone były przemocą i wojnami. W 1980 roku rozpoczął wojnę z Iranem, która trwała osiem lat i pochłonęła miliony ofiar.
Irak używał broni chemicznej przeciwko irańskim żołnierzom, a także przeciwko własnej ludności kurdyjskiej. W 1990 roku Saddam najechał Kuwejt, co doprowadziło do międzynarodowej interwencji pod wodzą Stanów Zjednoczonych. Po klęsce w wojnie w Zatoce Perskiej pozostał u władzy i brutalnie stłumił powstania wewnętrzne. Pod koniec lat 90.
Irak znajdował się pod surowymi sankcjami ONZ. Ludność cierpiała z powodu braku żywności i lekarstw, podczas gdy dyktator żył w luksusie w swoich pałacach. Po zamachach z 11 września 2001 roku Waszyngton uznał Irak za cel interwencji, twierdząc, że Saddam ukrywa broń masowego rażenia. Inspektorzy ONZ nie znaleźli jej śladów, ale Stany Zjednoczone i Wielka Brytania upierały się, że dyktator ich zwodzi.
W marcu 2003 roku rozpoczęła się inwazja. Po schwytaniu Saddam trafił w ręce amerykańskiego wojska, a w czerwcu 2004 roku został przekazany nowemu irackiemu rządowi tymczasowemu. Proces przed Irackim Trybunałem Specjalnym rozpoczął się w październiku 2005 roku. Głównym zarzutem była masakra w Dudżajlu z 1982 roku, kiedy po nieudanym zamachu na jego konwój nakazał aresztowanie setek mieszkańców miasta i egzekucję 148 mężczyzn i chłopców.
Świadkowie opisywali brutalne tortury i niesprawiedliwe procesy. Saddam kwestionował legalność sądu, twierdząc, że powstał on podczas amerykańskiej okupacji. Wielokrotnie krzyczał na sędziów, obrażał świadków i próbował zamieniać rozprawy w polityczne manifestacje. Mimo to dowody były przytłaczające – podpisane rozkazy, nagrania ze spotkań, zeznania ocalałych.
W trakcie procesu zamordowano trzech adwokatów Saddama, a przewodniczący składu sędziowskiego zrezygnował po naciskach politycznych. 5 listopada 2006 roku sąd ogłosił wyrok śmierci przez powieszenie. Decyzja zapadła, a datę egzekucji wyznaczono na 30 grudnia 2006 roku – pierwszy dzień święta Id al-Adha. Wybór tego dnia wywołał natychmiastowe kontrowersje.
Część Irakijczyków uznała to za ostateczną sprawiedliwość, inni – zwłaszcza w społeczności sunnickiej – widzieli w tym akt zemsty dokonany w święto religijne. Ostatnią noc Saddam spędził w amerykańskim ośrodku więziennym Camp Cropper w Bagdadzie. Prosił, aby do końca mógł mieć przy sobie Koran. Strażnicy opisywali go jako spokojnego i pogodzonego z losem.
Około 2:30 nad ranem związano mu ręce i zaproponowano kaptur, który miał zakryć mu twarz. Odmówił, mówiąc, że chce stawić czoła śmierci z otwartymi oczami. Egzekucję wykonano w dawnej siedzibie irackiego wywiadu w dzielnicy Kadhimiya w Bagdadzie, w budynku, w którym reżim Saddama niegdyś torturował więźniów. Tuż po 6:00 rano wyprowadzono go na platformę.
Założono mu pętlę na szyję, a po chwili zapadnia się otworzyła. Lekarz potwierdził śmierć w ciągu kilku minut. Wkrótce po egzekucji w internecie pojawiło się nagranie z telefonu komórkowego, potajemnie zarejestrowane przez jednego ze świadków. Wideo pokazywało ostatnie chwile dyktatora na platformie, gdy część obecnych skandowała wobec niego sekciarskie hasła.
Saddam odpowiadał krótko, sprawiając wrażenie rozgniewanego, ale opanowanego. Nagranie obiegło świat w ciągu kilku godzin i wywołało ostrą krytykę wobec irackiego rządu. Wielu komentatorów uznało, że sposób przeprowadzenia egzekucji przypominał zemstę, a nie akt sprawiedliwości. Ciało Saddama przekazano rodzinie i pochowano w rodzinnym mieście Al-Audża.
Jego grób stał się miejscem pielgrzymek zwolenników, ale przemoc w Iraku nie ustała – wręcz się nasiliła. Po jego śmierci kraj pogrążył się w wojnie sekciarskiej między sunnitami a szyitami, a miesięcznie ginęły tysiące ludzi. W 2014 roku część Iraku zajęło Państwo Islamskie, ogłaszając własny kalifat. Wielu przywódców tej organizacji stanowili dawni oficerowie armii Saddama, którzy po jego upadku stracili wszystko.
Egzekucja dyktatora nie przyniosła krajowi pokoju, lecz otworzyła nowe, jeszcze głębsze rany.