W lutym 1956 roku Nikita Chruszczow wygłosił na zamkniętym posiedzeniu XX Zjazdu KPZR referat, który na zawsze odmienił oblicze świata komunistycznego. Potępił w nim zbrodnie Józefa Stalina, skrytykował kult jednostki i przyznał, że w Związku Radzieckim na szeroką skalę dochodziło do nadużyć. Był to historyczny moment, w którym przywódca kraju otwarcie zdystansował się od spuścizny swojego poprzednika. Chruszczow rozpoczął karierę jako zagorzały zwolennik Stalina, ale po jego śmierci w 1953 roku stanął na czele państwa.
Mimo potępienia stalinizmu zachował elementy poprzedniego systemu, umocnił rolę partii jako siły kierowniczej i utrzymał scentralizowane planowanie. Jego celem nie było obalenie systemu, lecz jego naprawa i uczynienie go bardziej efektywnym. W polityce zagranicznej dążył do zmniejszenia napięć z Zachodem, ale towarzyszyły temu kontrowersyjne decyzje. Władza Chruszczowa opierała się na błędnym założeniu, że może bezkarnie przeprowadzać odważne reformy.
W 1962 roku wybuchł kryzys kubański, który doprowadził świat na skraj wojny nuklearnej. Chruszczow zgodził się na wycofanie radzieckich rakiet z Kuby w zamian za amerykańską obietnicę nieatakowania wyspy. Incydent ten uznano za osobistą porażkę przywódcy, który w oczach Kremla utracił zaufanie i zaczął być postrzegany jako nieobliczalny. Jego pozycja osłabła również z powodu problemów wewnętrznych.
Chruszczow podzielił komitety regionalne na odrębne piony do spraw rolnictwa i przemysłu, tworząc dublujące się struktury administracyjne. W 1963 roku słabe zbiory zmusiły władzę do importu zboża, co ujawniło ograniczenia modelu rolnictwa. Choć w latach 60. dostęp do sprzętów gospodarstwa domowego i podstawowych towarów poprawił się w porównaniu z poprzednią dekadą, system gospodarczy w dużej mierze zależał od dochodów z eksportu węglowodorów.
Chruszczow coraz częściej podejmował decyzje bez konsultacji z partyjnym kierownictwem, co zrażało do niego czołowych sekretarzy. W październiku 1964 roku, gdy przebywał na wakacjach, Leonid Breżniew i pozostali spiskowcy zorganizowali zamach stanu. Chruszczow został wezwany do Moskwy na posiedzenie Prezydium, gdzie zmuszono go do ustąpienia. Oficjalnie ogłoszono, że rezygnuje ze względów zdrowotnych, ale w rzeczywistości był to wynik utraty zaufania wśród elit.
Nowym przywódcą został Breżniew, który na kolejne dwie dekady objął pełnię władzy w państwie. Breżniew doszedł do władzy w wyniku intryg partyjnych. W latach 30. wstąpił do partii komunistycznej, wyróżniając się dyscypliną i umiejętnością dostosowania się do okoliczności.
Po powrocie do rodzinnego miasta rozpoczął pracę w aparacie Komsomołu, rozpoczynając tym samym karierę polityczną. W latach 70. awansował na wysokie stanowiska partyjne, a w 1980 roku dołączył do biura politycznego. Wraz z Chruszczowem przyczynił się do rozbicia kręgu żdanowców po śmierci Stalina.
W 1953 roku, wraz z Malenkowem, poparł spisek mający na celu aresztowanie Berii. Choć Malenkow pozostawał formalnym przywódcą, jego zdolność do kształtowania polityki bez poparcia partii stopniowo malała. W lutym 1955 roku został on zmuszony do rezygnacji ze stanowiska przewodniczącego Rady Ministrów. Kiedy Breżniew przejął władzę, Malenkow został zdegradowany do drugorzędnych stanowisk.
W latach 60. Breżniew stłumił próby liberalizacji, a w 1968 roku zdecydował się na interwencję wojsk Układu Warszawskiego w Czechosłowacji, aby zdusić Praską Wiosnę. Jego polityka wewnętrzna charakteryzowała się powrotem do konserwatywnej linii, ale jednocześnie utrzymaniem stabilności. Choć w umiarkowanej formie dopuszczano pewien zakres krytyki, cenzurowano dzieła podważające system lub rozliczające stalinowską przeszłość.
System samizdatu stał się konspiracyjnym kanałem rozpowszechniania nieoficjalnych idei i literatury. Breżniew prowadził również politykę odprężenia z Zachodem, ale jednocześnie starał się utrzymać międzynarodowy prestiż Związku Radzieckiego. Podróżował do Waszyngtonu i podejmował zachodnich przywódców w Moskwie. W latach 70.
jego stan zdrowia pogarszał się, a władza zaczęła wymykać mu się z rąk. Ostatnie lata jego rządów charakteryzowały się narastającą stagnacją i brakiem reform. Zmarł w 1982 roku, pozostawiając system, który nie miał jasnych mechanizmów pozwalających mu dostosować się do nowych warunków ani odnowić własnych struktur. Jego następcą został Jurij Andropow, który stał się jednym z najlepiej poinformowanych przywódców systemu, mając dostęp do tajnych raportów i sieci obserwacyjnych.
W ostatnich latach życia Breżniewa Andropow przygotowywał się do zastąpienia go. W przeciwieństwie do swojego poprzednika zamierzał działać bardziej zdecydowanie, aby przywrócić system do sprawnego funkcjonowania. Odwoływał urzędników z kluczowych ministerstw, doprowadzał do procesów pracowników państwowych i reorganizował aparat partyjny. W 1983 roku zaproponował Stanom Zjednoczonym formalne porozumienie, które zobowiązywałoby obie strony do nieatakowania państw należących do ich sojuszy wojskowych.
Incydent ten doprowadził do tajnego kryzysu. Cierpiał na przewlekłą chorobę nerek, która zmuszała go do długich okresów rekonwalescencji. W jednym z ostatnich pism skierowanych do Komitetu Centralnego wyraził poparcie dla idei reform. Zmarł w 1984 roku.
Jego następcą został Konstantin Czernienko, który pełnił funkcję przywódcy zaledwie przez trzynaście miesięcy. Władza w tym okresie należała w dużej mierze do starych struktur partyjnych, które nie były zainteresowane zmianami. Po jego śmierci w 1985 roku władzę objął Michaił Gorbaczow, który rozpoczął okres głębokich reform znanych jako pierestrojka i głasnost. Gorbaczow nie dążył do obalenia systemu, lecz do jego naprawy i dostosowania do nowych warunków.
Promował również wewnętrzne wybory do rad, w których na każde stanowisko przypadało więcej niż jeden kandydat. Choć Gorbaczow nie dążył bezpośrednio do tych zmian, nie próbował im zapobiec. W polityce zagranicznej dążył do zmniejszenia napięć z Zachodem i podpisał z USA traktat o likwidacji rakiet średniego zasięgu. Otrzymał liczne nagrody i wyróżnienia, a przez pewien czas należał do najpopularniejszych osób na świecie.
Podczas gdy Gorbaczow próbował zachować ZSRR, Borys Jelcyn dążył do utworzenia niepodległej Rosji. W tym czasie próbował zmienić system od środka, lecz ostatecznie stał się przywódcą, za którego rządów doszło do jego rozpadu. Po nieudanym puczu w 1991 roku Związek Radziecki przestał istnieć, a Gorbaczow został zmuszony do ustąpienia. Do śmierci w 2022 roku mieszkał w Moskwie z dala od życia politycznego.
Jego dziedzictwo pozostaje złożone, łączące próby reform z rozpadem imperium.